بسیاری از مواد شیمیایی که روزانه در زندگی خود با آنها سروکار داریم، خورنده، سمی، آتشزا یا انفجاری هستند و در صنایع مختلفی از جمله آزمایشگاهها، بیمارستانها، کشاورزی و… مورد استفاده قرار میگیرند. به همین دلیل، رعایت نکات ایمنی هنگام کار با مواد شیمیایی بسیار حیاتی است؛ زیرا تماس مستقیم یا غیرمستقیم با این مواد میتواند باعث مسمومیت، سوختگی یا آسیبهای تنفسی جدی شود و سلامت افراد را به خطر بیندازد. با توجه به این خطرات، آشنایی و اجرای دقیق این نکات ایمنی، بهترین راهکار برای حفظ جان و سلامت در محیطهای کاری و زندگی روزمره است.
در هر مرحله از کار، نگهداری و حمل و نقل مواد شیمیایی، ممکن است افراد در معرض آنها قرار بگیرند؛ بنابراین آگاهی و رعایت نکات ایمنی بسیار حیاتی است. در صورتی که کار با این مواد بخش منظمی از محل کار شما را شامل میشود، اطمینان حاصل کردن از اقدامات احتیاطی ایمنی لازم برای محافظت از خود و دیگران حائز اهمیت بسیار زیادی میباشد.
نکات مهمی که هنگام کار با مواد شیمیایی باید مد نظر داشته باشید.
به منظور محافظت از خود و دیگر همکاران هنگام کار با مواد شیمیایی، لازم است به نکات مهم زیر توجه داشته باشید:
آشنایی با انواع مواد شیمیایی و علائم هشدار دهنده
در یک دسته بندی کلی میتوان مواد شیمیایی را به انواع زیر تقسیم بندی کرد:
مواد سمی مانند جیوه، آرسنیک و سیانید ها
ترکیبات خورنده مانند اسیدها و بازهای قوی
مواد قابل اشتعال مانند بنزین، الکل و استون
ترکیبات اکسیدکننده مانند نیتراتها، پرمنگنات پتاسیم
عناصر منفجره مانند نیتروگلیسیرین و تی ان تی
مواد سرطان زا مانند بنزن و آزبست
برچسبهایی که نوع خطر مواد شیمایی را مشخص میکنند نیز دارای انواع مختلفی هستند که مهمترین آنها عبارت است از:
جمجمه و استخوان که نشان دهنده سمی بودن است.
شعله که نشان دهنده قابلیت اشتعال است.
خورنده که نشان دهنده خورندگی برای پوست یا فلزات است.
علامت تعجب که نشان دهنده تحریککننده یا خطر کم است.
دایره با شعله که نشان دهنده اکسیدکننده بودن است.
بروزرسانی اطلاعات مربوط به مواد شیمیایی
اطلاعات مربوط به هر ماده شیمیایی باید بروزرسانی و ارزیابی ریسک کامل آن نیز باید به طور دقیق تهیه شود. این اطلاعات باید شامل مقادیر مورد استفاده و خطرات مرتبط باشد و به عنوان بخشی از آموزشهای مربوط به کار با مواد شیمایی در اختیار دیگر افراد قرار گیرد.
استفاده از تجهیزات حفاظت فردی صحیح
سعی کنید همواره هنگام کار با مواد شیمیایی از تجهیزات فردی مناسب استفاده کنید و به منظور اطمینان از ایمن بودن تمامی این تجهیزات، آنها را قبل از هر بار استفاده مورد بررسی قرار دهید تا موارد فرسوده و آسیب دیده سریعا تعویض شوند. علاوه بر این، همواره از حداقل خطر تماس مواد شیمیایی خطرناک با پوست برهنه نیز اطمینان حاصل کنید. رایجترین تجهیزات فردی عبارت است از:
- دستکش مقاوم به مواد شیمیایی از جنس نیتریل، لاتکس یا بوتیل
- عینک ایمنی یا محافظ صورت
- ماسک تمام صورت یا دستگاه تنفسی
- پیش بند و روپوش آزمایشگاهی
- کفش ایمنی یا پوشش ضد لغزش
نحوه ذخیرهسازی مواد شیمیایی
شیوه ذخیرهسازی مواد شیمیایی تنها به ایمنی کارکنان مربوط نمیشود، بلکه یک الزام قانونی است. قوانین کلی برای نگهداری مواد شیمیایی عبارت است از:
اطمینان از مناسب بودن تمامی ظروف و برچسب آن ها
تضمین از تطبیق روشهای نگهداری با اطلاعات ارائه شده در برگه اطلاعات ایمنی برای هر ماده شیمیایی
اعتماد از ضد لغزش و غلتش بودن قفسهها و عدم قرار گرفتن آنها بالاتر از سطح چشم
اطمینان از عدم نگهداری مواد شیمیایی نا سازگار در کنار یکدیگر به منظور جلوگیری از احتمال واکنش نا خواسته
اعتماد از نگهداری تمامی مایعات در بسته بندیهای نشکن یا دو جداره
اطمینان از بررسی منظم و نظافت دقیق تمامی قسمتهای نگهداری مواد شیمیایی و مجهز بودن به تجهیزات کمکهای اولیه و ایمنی لازم
قوانین بهداشت شخصی هنگام کار با مواد شیمیایی و رعایت آنها
مهمترین قوانین بهداشت شخصی هنگام کار با مواد شیمیایی عبارت است از:
- عدم استفاده از تجهیزات حفاظت فردی خارج از مناطق کنترل شده
- نبردن تجهیزات حفاظت فردی برای شست و شو به منزل
- اجتناب از کشیدن سیگار و خوردن و آشامیدن هنگام کار با مواد شیمیایی
- شستن دستها پس از درآوردن دستکشها و پیش از ترک مناطق کنترل شده
- عدم لمس وسایلی مانند تلفن یا دستگیره در پیش از شستن دست ها
تمیزی و نظافت محل کار با مواد شیمیایی
به منظور کاهش خطر لیز خوردن و ریختن مواد، محیط کار با مواد شیمیایی همواره باید تمیز و مرتب باشند. علاوه بر این، جعبههای کمکهای اولیه باید به طور منظم بررسی شوند و جعبههای نشت مواد شیمیایی نیز در هر مکان وجود داشته باشد. در صورت مشاهده نشت هرگونه مواد شیمیایی، گزارشات لازم باید انجام شود و مواد توسط یک کارمند آموزش دیده مورد بررسی قرار گیرد.
تهویه و سیستمهای کنترل محیطی
در محیطی که افراد با مواد شیمیایی کار میکنند، استفاده از سیستمهای تهویه مناسب مانند هودهای شیمیایی، سیستم تهویه مرکزی و سنسورهای تشخیص نشت گاز میتواند خطر تماس با بخارات و گازهای سمی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
دفع مواد شیمیایی به طور ایمن
با توجه به این که مواد شیمیایی برای افراد و محیط زیست خطرات بسیار زیادی دارد، دفع آن باید طبق مقررات زیست محیطی و ایمنی انجام شود. از جمله مهمترین این قوانین و مقررات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
نریختن مواد شیمیایی داخل فاضلاب و یا در محیط باز
جدا کردن زبالههای شیمیایی براساس نوع
استفاده از ظروف مخصوص برای زبالههای خطرناک
هماهنگی با شرکتهای مجاز دفع مواد شیمیایی
آموزش و فرهنگسازی ایمنی
آموزش کارکنان و آشنایی آنها با نحوه استفاده، نگهداری، انتقال و مقابله با خطرات مواد شیمیایی یکی از موارد بسیار مهمی است که هنگام کار با مواد شیمیایی باید به آن توجه داشته باشید. مواردی که در طول این آموزشها انجام میشود باید شامل موارد زیر باشد:
آشنایی با برگه ایمنی مواد شیمیایی
طریقه استفاده از تجهیزات حفاظت فردی
نحوه واکنش به حوادث احتمالی
تمرین مانور ایمنی به صورت دوره ای
نحوه حمل و انتقال مواد شیمیایی
به منظور افزایش ایمنی هنگام جا به جایی مواد شیمیایی، رعایت نکات مهم زیر ضروری است:
استفاده از ظروف مناسب و مقام در برابر مواد شیمیایی
بستن درب ظروف به صورت دقیق و ایمن
استفاده از چرخهای دستی برای حمل ظروف بزرگ یا سنگین
جا به جایی مواد فرار در زیر هود
واکنش مناسب هنگام مواجه با حوادث و نشت مواد شیمیایی
حوادث و مشکلاتی که هنگام کار با مواد شیمیایی ایجاد میشود، انواع مختلفی دارد و واکنش در برابر هر کدام از آنها نیز متفاوت است. رایجترین این حوادث و روشهای واکنش به هر کدام از آنها عبارت است از:
نشت مواد شیمیایی که در صورت بروز آن باید منطقه را ایزوله کرده و به مسئول ایمنی یا کارشناس فنی اطلاع دهید. علاوه بر این، از کیت نشت گیر استفاده کنید و تهویه مناسبی در محل حادثه ایجاد نمایید.
تماس با پوست یا چشم که در صورت بروز آن باید سریعا پوست یا چشم را به مدت حداقل ۱۵ دقیقه با آب فراوان شست و شو دهید و فورا به مراکز درمانی مراجعه کنید.
اگر بخارات سمی را استنشاق کردید، باید فوراً محل آلوده را ترک کنید و در صورت نیاز اکسیژن دریافت کنید. علاوه بر این، فورا به مراکز درمانی مراجعه نمایید.
